جزيرهء من

داريم با شوورخان شام ميخوريم، شنيتسل و پورهء سيب‌زمينی با سس. طبق پيشبينی قبلی و بعد از اون شب وحشتناک در فرودگاه سرمای بدی خورده‌ام و حس بويايی و چشايی قاطی کرده، اينه که شنيتسل مزهء تخمه ژاپنی ميده، اون هم با پوست.

شنيتسل از اون غذاهاييه که محض دل شوورخان درست ميکنم و خودم فقط محض سير شدن ميخورم. نه اينکه بدمزه باشه، حتی خوشمزه هم هست. اما اگر مزهء تخمه ژاپنی با پوست هم نده، از اون غذاهايی نيست که از خوردنشون لذت ببرم. بيشتر به انجام وظيفه ميمونه، که قار و قور شکم رو خوابونده باشه. بر خلاف غذاهای مورد علاقه‌ام، هرگز بشقاب دومی از سر دلگی و شکمچرونی در کار نيست. من زود سير ميشم، اما با ديدن شوورخان احساس رضايت ميکنم که لبخندزنان و با لذت دست به شکم ميماله و ميگه: به به چقدر خوشمزه بود، ترکيدم بس که خوردم.

فکر ميکنم مثل اغلب ايرانيهای خارج از کشور، از نظر شکمی! هنوز کاملاً ايرانی مونده‌ام. غذاهای فرنگی اگر مائدهء بهشتی هم باشند، باز باز قابل مقايسه با اون خوراکی که با شير مادر در گوشت و خونم رفته نيستند. ايده‌ای رو که در اين سفرنامه مطرح شده* دوست دارم: خونه‌های ما خارج‌نشينها جزيره‌های کوچکی هستند پخش‌شده در سراسر دنيا، اما همه مستعمرهء ايران. دريچه‌ای کوچيک در قلب اروپا يا آمريکا يا استراليا يا هر کجا مستقيم به قلب تهران و اصفهان و شيراز و اهواز و رشت و بندرعباس و هر گوشهء اون آب و خاک که صاحبخونه با اونها پيوندی احساس ميکنه.

خونهء من شايد به معنی تمام و کمال چنين مستعمره‌ای نباشه. شايد من در اين خونهء کم و بيش کاملاً آلمانی تنها يک سفارتخونهء کوچيک ايرانی باز کرده‌ام. جزيره‌ای در جزيره.

در اين جزيره که از مستعمره‌ها خيلی کوچيکتره، فضای کوچيکی هست به اندازهء فاصلهء گوشی‌های هدفون تا گوش من برای موسيقی ايرانی، تا گوش همسر با ناله‌ها و چهچهه‌های برای اون ناآشنای خوانندگان سنتی آزرده نشه. جايی هست به اندازهء بشقاب من با غذايی ايرانی که برای خودم پخته‌ام. جايی هست به اندازهء فاصلهء صفحه‌های کتاب يا صفحهء مانيتور تا چشمم برای واژه‌های فارسی. جايی هست به اندازهء رد اشک دلتنگی روی گونه‌هام.

به عنوان سفير يا کاردار گاهی وظيفهء تبادل فرهنگی رو به عهده ميگيرم و پلی ميزنم از اين جزيرهء کوچيک به دنيای بزرگتر اطرافم. اما واقعيت اينه که بيشتر وقتها خودم هم تمام و کمال از اين پل ميگذرم و جزيره رو پشت سر ميگذارم. بايد هم اين کار رو بکنم، وگرنه رابطه‌ام رو با دنيای اطرافم از دست ميدم. نبايد فراموش کنم که قسمتی از وجودم هم مال اين دنياست. هنوز درست سردرنياورده‌ام که چقدرش. گمونم اين همونيه که بهش بحران هويت ميگن.

من زبون آلمانی رو به سلاست صحبت ميکنم. اونقدر بهش واردم که حتی نوشته‌های پاول رو تصحيح ميکنم. اما نه اونقدر که موقع حرف زدن ته‌لهجهء خفيف ايرانيم اصلاً شنيده نشه. در سنی يادگيريش رو شروع کردم که پايه‌های زبان مادری در ذهنم ديگه محکم شده بودند و انعطاف کافی نداشتم. حالا گويش آلمانيم کمی نرمتر از اهالی بوميه و واژه‌ها رو ناخودآگاه به هم ميچسبونم و منقطع صحبت نميکنم، نکته‌ای که باعث ميشه خيلی از آلمانيها به غلط لهجه‌ام رو فرانسوی بدونند. هرگز تکلم به لهجهء محلی اين ناحيه رو ياد نگرفتم، با اينکه اون رو تمام و کمال ميفهمم. به هر حال، حتی اگر دهنم رو هم باز نکنم، رنگ چشم و ابرو و پوست و مو از چند فرسخی داد ميزنه که من اينجايی نيستم. دهنم رو که باز کردم و اولين کلمه خارج شد، ديگه کار از کار گذشته و غريبه بودنم محرز شده.

فارسی صحبت کردنم اگر چه رنگ آلمانی به خودش نگرفته، اما نه تنها ضعيفتر از سابقه، بلکه خالی از اصطلاحات رايج شده در سالهای اخير هم هست. همونی مونده که نزديک به بيست سال پيش موقع ترک کردن ايران بوده، سترون و بدون رشد. راستش با نگاهی به روند تکاملی زبان در ايران چندان از اين امر ناراضی نيستم. اما وقتی که با اون رفيق ساکن ايران سر ويرايش متن ترجمه‌ام سر و کله ميزنم، وقتی که اون رفيق زبانم رو قديمی قلمداد ميکنه، انگار که به نثر عهد قاجار نوشته باشم، وقتی که بهش ميگم واژه‌های به کار رفته در متن در واقع قلنبه سلنبه نيستند و خيلی هم پيش پا افتاده‌اند (هر چی باشه سواد فارسی من هرگز از سطح کلاس دوم دبيرستان تجاوز نکرده)، وقتی که اون رفيق جواب ميده نسل جوان امروزی در ايران با اين کلمه‌های به قول من پيش پا افتاده آشنا نيست، اونوقته که ميفهمم اين فاصله در واقع چقدر عميقه.

اما هويت که همه‌اش به زبان نيست. هست؟ من در سياست اين کشور نقش بسيار مؤثرتری داشته‌ام تا در سياست ايران، چون اينجا از همون لحظه که گذاشتند، در همهء انتخابات کوچيک و بزرگ شرکت کرده‌ام. اما با اينکه نتيجهء اين رأی‌گيريها در زندگی روزمره‌ام خيلی مؤثرتر بوده‌، به اندازهء يک درصد هم برای وضعيت سياسی آلمان که تازه اوضاعش واقعاً قمر در عقربه حرص و جوش نخورده‌ام که برای مسائل سياسی مربوط به ايران. دلم هزار بار بيشتر برای دانشجويان معترض ايرانی لرزيده تا دانشجويان معترض آلمانی، با اينکه اينها هم چندان دور از خطر کتک خوردن و بازداشت در راهپيمايی نيستند. اما دست کم دانشجويان آلمانی رو نميشه ماهها بدون وکيل و دادگاه در زندان نگه داشت يا شکنجه کرد يا به راحتی آب‌خوردن سربه‌نيست نميشن.

من در اينجا مدت بيشتری زندگی کرده‌ام تا اونجا. اينجا رو بهتر ميشناسم تا اونجا. سيستم اجتماعيش و سياسيش برام آشناتره. قوانينش رو بهتر ميدونم. اگر چشمهام رو ببندی و به گوشه‌ای در آلمان ببری و اونجا چشمبندم رو باز و من رو به حال خودم رها کنی، به سرعت ميفهمم که کجا هستم و گليم خودم رو از آب بيرون ميکشم. بازار کتاب و فرهنگ و هنر اينجا هم برام آشناتره. براتون ميتونم از حفظ اسم تمام ايالتهای آلمان و شهرهای مرکزی هر کدوم رو بگم، کاری که از بيشتر آلمانيهای اصيل برنمياد. اما آيا اينها دليل ميشه که من آلمانی هستم؟ آيا بهشون بيشتر از ايرانيها احساس نزديکی ميکنم؟

من از آلمانيها بدم مياد. به خاطر بيخياليشون نسبت به بيعدالتيهايی که در کشورشون هست و داره بدتر هم ميشه. به خاطر نادونيشون نسبت به حمايتی که حکومتشون از ظلم و فساد در سراسر دنيا ميکنه. به خاطر بهای سنگينی که بچه‌های جهان سومی برای کفشهای راحت و مقاوم نايکی به پاشون و فرشهای ارزون و خوش‌نقش ايکه‌آ در خونه‌هاشون ميپردازند، بدون اينکه اونها حتی خبر داشته باشند. به خاطر شکمهای سيرشون و اعانه دادنشون برای نجات آفريقا از گرسنگی، با اينکه وقتی همون آفريقايی ميخواد اينجا ازشون خونه اجاره کنه ردش ميکنن بره. به خاطر اينکه واق واق سگ رو به سر و صدای بچه ترجيح ميدن. به خاطر قوانين احمقانهء نوشته و نانوشته‌اشون و اينکه اجازه ميدن اين قوانين ازشون لذت زندگی رو سلب کنه. به خاطر زندگی کردنشون برای کار، و نه کار کردنشون برای زندگی.

عوضش ايرانيها نميدونند کار يعنی چی. من از ايرانيها بدم مياد. به خاطر اهميت ندادنشون به اصول و قوانينی که شرايط اوليهء همزيستی مسالمت‌آميز هستند. به خاطر اينکه جنبهء پذيرفتن مسئوليت رو ندارند. به خاطر طمع و دندون‌گردی و خودخواهيشون. به خاطر چشم و همچشميها و پز دادنها و افاده‌های توخاليشون. به خاطر زرنگی کردنهای احمقانه‌اشون که اغلب ضررش در نهايت متوجه خودشونه. به خاطر ناآگاهيشون دربارهء خيلی خيلی چيزها و خود رو عقل کل دونستن دربارهء همهء چيزها. به خاطر تعصب و غيرتشون نسبت به چيزهای کم يا بی‌اهميت و بيخياليشون نسبت به چيزهای بزرگ و مهم. به خاطر خرافاتی و مذهبی بودنشون، يا از اونور بوم افتادن و به استخونهای پوسيدهء اجدادشون افتخار بيهوده کردن و نژادپرست شدنشون. به خاطر ادعاهای گنده‌اشون و توخالی بودن اين ادعاها. به خاطر بيمنطق بودنشون. به خاطر قدرت و عمقی که نظام پدرسالاری در ذهن زن و مردشون داره.

اما در آلمان اگر پدرسالاری هنوز کاملاً از بين نرفته، دست کم کسی جرأت نميکنه که ازش با صدای بلند و واضح دفاع کنه. من آلمانيها رو دوست دارم. به خاطر خجالت و احساس گناه و توهين شنيدن شصت ساله‌اشون بابت آلمانی بودن. به خاطر عشقشون به سفر کردن و حموم آفتابی که پوستشون رو به جای برنزه به رنگ سرخ خرچنگی درمياره. به خاطر انجمنهای رنگ و وارنگی که به هر بهانه‌ای تأسيس ميکنند. به خاطر اينکه تا چيزی رو از روی اصول صحيح ياد نگيرند محاله که انجامش بدند. به خاطر طنزی که همهء غيرآلمانيها به غلط فکر ميکنند آلمانيها از وجودش بی‌بهره‌اند. به خاطر زبان محکم و استخونداری که باهاش تکلم ميکنند. به خاطر شاعران و متفکران و موزيسينهای تاريخشون که خودشون دارند اونها رو فراموش ميکنند. به خاطر ماشينهای خوبی که ميسازند و مهندسهای قابلی که به اطراف و اکناف دنيا ميفرستند و جايزه‌های نوبلی که هر سال ميبرند و هيچوقت به فکر نيفتاده‌اند که به يکی از اينها افتخار کنند. به خاطر نظم و ترتيب زندگيشون و تميزی شهرهاشون که در من هر بار که آلمان رو ترک ميکنم حس غربت رو به وجود مياره.

اما دلتنگی برای آلمان کجا و دلتنگی برای ايران کجا؟ من ايرانيها رو دوست دارم. به خاطر اينکه فضای زندگيشون هرچقدر هم که تنگ و ترش باشه باز عميق و زنده است. به خاطر زنده‌دليشون و به خاطر افسردگيشون. به خاطر مهربونيشون. به خاطر گشاده‌دستی و مهمون‌نوازی و مناعت طبعشون. به خاطر آبروداری و رودرواسی کردن و صورت رو با سيلی سرخ کردنشون. به خاطر شرم و حياشون. به خاطر باهوش و مبتکر بودنشون. به خاطر طنز ناب و منحصر به فردشون. به خاطر غمی که حتی در ترانه‌های عروسيشون حضور داره. به خاطر ساده‌دليشون و به خاطر مرد رند بودنشون. به خاطر زبون شيرين و شعرهای مست‌کننده‌اشون که حتی بيسوادترين اونها دست کم چند بيتش رو از بر ميدونه. به خاطر خجالتی که از ايرانی بودنشون ميکشند و افتخاری که به ايرانی بودنشون ميکنند. به خاطر آرزوهای بربادرفته‌اشون. به خاطر اميد و نااميديشون. به خاطر رنجی که برده‌اند و ميبرند. به خاطر مادرهای زحمتکش و مهربونشون. به خاطر پدرهای سختگيرشون. به خاطر اشکهايی که براشون ريخته‌ام و خنده‌هايی که با يادشون کرده‌ام. به خاطر خاطره‌های کودکيم. به خاطر پيوندی که مثل يک بند ناف نامرئی من رو به اونها وصل کرده و خودم هم نميدونم از چه جنسيه. همون پيوندی که بيست ساله من رو با خوشيشون شاد و با غمشون افسرده ميکنه.

من کجايی هستم؟

مارسل رايش-رانيتسکی منتقد برجستهء ادبی سالها پيش در مصاحبه‌ای گفته بود: من نه آلمانی هستم، نه لهستانی. اگر از من بپرسند که وطنم کجاست، تنها می‌توانم جوابی انتزاعی بدهم. وطن من ادبيات آلمانيست.

من که منتقد ادبی، اون هم در قد و قوارهء رايش-رانيتسکی نيستم چه کنم؟ جواب انتزاعی من چی ميتونه باشه؟ من که نميتونم لاف جهان‌وطن بودن بزنم، ذهنم به اون وسعت نيست که همهء دنيا رو خونهء خودم بدونم. يک دنيا برام خيلی بزرگه. من فقط يک گوشه‌ای ميخوام که مال خودم باشه، من رو بپذيره، به من هويت بده. آيا آواره بين دو کشور هستم، يا ميتونم بابت داشتن دو وطن موازی اظهار خوشبختی کنم، در دنيايی که بعضيها از داشتن يکيش هم محرومند؟ آيا دو وطن موازی هم مثل دو خط موازی هستند که هرگز به هم نميرسند و تا بی‌نهايت وجودم رو دو پاره خواهند کرد؟

 

---

* : لينک از حميد خان ميداف > بلاگ‌نيوز > عمواروند