بچه‌ها در حاشيه

دوست و همکار عزيزم خانم نسرين بصيری نقدی نوشته در مورد برليناله و برنده شدن فيلم آواز گنجشکها. خود فيلم رو نديده‌ام و به همين دليل اصلاً بحثی سر محتواش نيست، اما دربارهء حرفهای نسرين خانم چند نکته به نظرم رسيد که دوست دارم مطرح کنم.

حتی کسی مثل من که سينمای ايران رو چندان از نزديک دنبال نميکنه و تنها هرازچندگاهی تصادفی فيلمهای ايرانی ميبينه، ميدونه که در سالهای اخير ساختن «فيلم جشنواره‌ای» در جمهوری اسلامی برای خودش صنعتی شده و کارگردان متخصص در اين صنعت پول و شهرت‌ساز علاقهء وافری به ساختن فيلم در حول حوش کودکان ايرانی فقير دارند. به عبارت ديگه چند تا بچهء معصوم خوشگل رو با لباس مندرس و مف آويزون جلوی دوربين ميگذارند و بدبختيهاشون رو طبق سليقه و نگاه خودشون و صدالبته جوری که به جايی برنخوره به نمايش درميارند و اين ميشه فيلم هنری و جايزه ميگيره، با کمترين خرج. ميخوام بگم نسخهء کهنه و آزمايش‌شده‌ايه و هنوز هم جواب ميده.

مشکل من اونجاييه که نسرين خانم گرامی دربارهء بچه‌ها در جامعهء آلمان صحبت ميکنه و دلايل مورد توجه قرار گرفتن فيلم از طرف بينندهء آلمانی. با خوندن نوشتهء ايشون، ممکنه به خوانندهء ناآشنا با جامعهء آلمان اين تصور منتقل بشه که پدر و مادرهای آلمانی موجوداتی هستند بی‌مسئوليت که از بچه بيزارند و فقط تصادفی چون خانمه قرص ضدحاملگی رو فراموش کرده يا کاپوت آقاهه عمل نکرده بچه‌دار شده‌اند و حالا از بچه‌هاشون متنفرند، چرا که دوست دارند از صبح تا شب و شب تا صبح توی ميخانه‌ها و ديسکوها ولو باشند و بچه‌های مزاحم نميگذارند، برای همين هم «گاهی» اونها رو خفه ميکنند و نعششون رو در زباله‌ها ميندازند يا بهشون اونقدر گرسنگی ميدند تا بميرند. اينه که براشون به عنوان يه نکتهء عجيب و تازه جالبه که ببينند در کشوری پدر و مادر بچه‌هاشون رو دوست دارند! صدالبته اينها رو نسرين خانم به اين صورت ننوشته، اما همونطور که گفتم، با خوندن مطلب چنين تصوری به آدم دست ميده.

همين چند روز پيش در خبرها خونديم که مردی در زاهدان دختر نوجوونش رو به دست خودش سنگسار کرده. جنايت هولناکی که عاملش يک ترکيب غم‌انگيز از جنون پارانويا و تلقينات فرهنگ اسلاميه. در صفحهء حوادث روزنامه‌ها و خبرگزاريها با نمونه‌های بيشماری از کشته شدن کودکان توسط والدين مواجه ميشيم و کودک‌آزاری نه تنها يک معضل بزرگ و حاد در ايرانه، بلکه متأسفانه هيچ مرجع قانونی به پيگيری ضرب و شتم و آزار و قتل کودکان ترتيب اثر کافی نميده. دربارهء «کودک کار» که گمونم لازم نباشه توضيح بدم. سالهاست که فرياد حاميان حقوق کودک در ايران و جهان از اين وضع به هوا بلنده. در ايران جان کودک به معنی واقعی کلمه متعلق به والدينه (در واقع به پدر) و قانون برای حفظ حقوق کودکان از اختيار چندانی برخوردار نيست. از مجازات اعدام برای کودکان و نوجوانان هم که به اندازهء کافی خونده‌ايم و شنيده‌ايم.

اين وضع کودکان در جامعهء ايرانه و همه‌امون ميدونيم. در آلمان هم احتمالاً همه‌امون خبر داريم که قوانين سفت و سختی برای حمايت از حقوق کودکان وجود داره و ضرب و شتم و آزارشون با مجازاتهای سختی روبه‌رو ميشه. پدر و مادرهايی که طبق گفتهء نسرين خانم بچه‌هاشون رو کشته‌اند يا به اونها آزار جدی رسونده‌اند همه بلااستثنا به مجازات زندان محکوم شده‌اند، ضمن اينکه حساسيت جامعه در قبال چنين جنايتهايی فوق‌العاده زياده و تحت پوشش خبری وسيعی قرار ميگيرند. کار کردن بچه‌ها به شدت تحت نظارت و کنترله و سن مجاز و ساعاتش محدوده. قانون حتی پدر و مادرها رو موظف به پرداختن پول‌توجيبی به بچه‌ها کرده. از نظر حقوقی مجازات کودکان و نوجوانان تا سن ۲۱ سالگی کاملاً با بزرگسالان فرق ميکنه (سوای اينکه خوشبختانه در آلمان مجازات اعدام خيلی وقت پيش ورافتاده). درسته که جوامع حامی حقوق کودکان هنوز به بعضی از قوانين و شرايط آلمان اعتراض دارند، اما به هر حال وضع بچه‌ها در آلمان از نظر اجتماعی و حقوقی با ايران به زحمت قابل مقايسه است.

حالا ميرسيم به وضعی که بچه‌ها در چهارديواری خونه‌ها دارند. مادر ايرانی طبق فرهنگ خاص خودش دوست داره که بچه‌اش رو از صبح تا شب ببوسه و بچلونه و قربون‌صدقه‌اش بره. «الهی من دورت بگردم»، «درد و بلات بخوره توی سرم»، «تصدقت بشم ايشالا»، «قربون قد و بالات برم الهی» از قربون‌صدقه‌های پيش پا افتاده و روزمرهء مادر ايرانی هستند. اگه بخواهيم اين قربون‌صدقه‌ها رو به آلمانی ترجمه کنيم، خنده‌دار و بيمعنی ميشن. مادر آلمانی هم بچه‌اش رو ميبوسه و بهش محبت ميکنه، اما طبق فرهنگ خاص خودش. معنيش اين نيست که پس بچه‌اش رو کمتر از مادر ايرانی دوست داره. اين رو هم نبايد فراموش کرد که اگر همون بچهء ايرانی شيطنتی کنه، با کتک حسابی (و بدون مجازات قانونی) و فحش و نفرينهايی روبه‌رو ميشه که هر مادر آلمانی رو وحشت‌زده ميکنه. «به زمين گرم بخوری»، «جز جيگر بزنی»، «جوونمرگ بشی»، «الهی جلو چشمام پرپر بزنی» و غيره، ضمن اينکه البته در اغلب موارد چندان جدی نيستند، نشون ميدند که مادر ايرانی به طور کلی به مبالغهء لفظی علاقه داره. دست به لنگه‌کفش و دمپايی شدنش هم بد نيست.

در عين حال مادر آلمانی طبق همون فرهنگ خاص خودش، معمولاً به بچه‌اش به عنوان يک فرد مستقل احترام بيشتری ميگذاره. بچه در فرهنگ آلمانی جزو اموال غيرمنقول پدر و مادر به حساب نمياد که باهاش هر رفتاری که دوست دارند بکنند. اجازه‌اش رو هم ندارند. هر بچه‌ای بسته به شرايط مالی و طبقاتی والدين از يه محيط خاص خودش برخورداره، حالا ممکنه اتاق مخصوص خودش داشته باشه يا اين اتاق رو با خواهر و برادرهاش قسمت کنه، اما دست کم يه گوشه‌ای برای خودش داره. به حقوق فرديش احترام بيشتری گذاشته ميشه. دقيقاً به همين دليل که بچه خرج داره، زحمت داره، مسئوليت داره و به دنيا اومدنش زندگی پدر و مادر رو زير و رو ميکنه، خيلی از زوجها از خير بچه‌دار شدن ميگذرند و هيچ اشکالی هم نداره. مثل ايران نيست که پدر و مادرهای زوج شيش ماه بعد از عروسی شروع کنند به غر زدن که «پس نميخواين ما رو نوه‌دار کنين؟ عيب از کدومتونه؟!» فرهنگ «هر آنکه دندان دهد نان دهد» هم رواجی نداره و کسی که از پس تأمين مالی بچه‌ها برنياد، معمولاً سعی ميکنه که بچه‌دار نشه، به خصوص که خانواده‌های فقير اما پربچه از وجههء اجتماعی خوبی برخوردار نيستند و بهشون اصطلاحاً لقب آسوسيال ميدن که ميشه گفت در لفافه معنی بی‌فرهنگ و لمپن داره. پس اگر کسی بچه‌دار ميشه، در اغلب موارد واقعاً بچه رو ميخواد و پی مسئوليتها و خرجها و محروم موندن از «تفریحات اجتماعی که بزرگسالان به آن سرگرمند» رو به تنش ماليده و آگاهانه بچه‌دار شده، نه برای راضی کردن پدر و مادر و ساکت کردن غرغرهای والدين شوهر.

اينجوريه که من به خصوص به اين جمله از مقالهء نسرين عزيز اعتراض دارم: . «[آلمانيها در اين فيلم] بچه‌ها را می‌بینند که در مرکز توجه قرار دارند، برعکس آلمان که در حاشیه‌اند و بیشتر پیرامون مزاحمت‌هاشان گفت‌وگو می‌شود برای پیشرفت‌های علمی و اجتماعی زن و برای آسوده و بی [بند] و بار زیستن زن و شوهر.»

نه، به نظر من بچه‌ها در ايران در مرکز توجه قرار ندارن، داخل آدم به حساب نميان، جدی گرفته نميشن، نه در خانواده‌ها و نه در جامعه و سياست به طور کلی، حتی اگر در فيلم «آواز گنجشک‌ها» چنين تصوری برای تماشاچی به وجود بياد. درسته، در آلمان هم در مرکز توجه قرار ندارند، اما اونطور که نسرين خانم گفته در حاشيه هم نيستند. اتفاقاً من تا به حال هرگز جايی در رسانه‌های آلمانی نديده‌ام و نشنيده‌ام که کسی واقعاً بچه‌ها رو «مزاحم» خونده باشه. اغلب حرف سر اينه که بايد به تربيتشون رسيد، بايد سيستم آموزشی رو بهبود بخشيد، بايد به مادرها امکانات بيشتری برای تلفيق کار کردن در بيرون از خونه و به عهده گرفتن وظايف مادری داد… اگر بخواهيم جنايتهايی رو که در حق کودکان در آلمان شده پايه‌ای برای برداشتمون از رفتار جامعهء آلمانی در قبال کودکان بدونيم، بايد همون نتيجه رو خيلی شديدتر از وضع ايران بگيريم، با توجه به نمونه‌هايی مثل اون مردی که برای گذران زندگی دست بچه‌اش رو جلوی چشم عابرين زير چرخ ماشين ميگذاشت و هيچکدوم از اون عابرين ايرانی بچه‌دوست جرأت نکرد اعتراضی کنه، يا پدران و مادران فراوونی که در ايران بچه‌هاشون رو گرسنگی داده‌اند، با گاز‌انبر و وسائل ديگه به جونشون افتاده‌اند، سنگسارشون کرده‌اند و يا سرشون رو گوش تا گوش بريده‌اند.

مشکلات اقتصادی و اجتماعی آلمان در سالهای اخير باعث شده که آمار بچه‌هايی که هر سال به دنيا ميان رکود زيادی داشته باشه و نگران‌کننده باشه، اما از ديد من وضع اون بچه‌هايی که به دنيا ميان و طرز تفکر والدينشون، با وجود سرد بودن نسبی فضای اجتماعی آلمان در برابر اونها، به اين افتضاحی که نسرين خانم بيان کرده نيست، حتی اگر چنين تصوری باب ميل ما ايرانيها باشه و خوش‌خوشانمون بشه که بالأخره در يک زمينه نسبت به اروپاييها برتری داريم!