بطريهای خالی

کج و کوله و با کمر خميده و دردناک ايستاده‌ام کنار در ورودی سوپرمارکتی در يک پاساژ. دقيقتر بگم، جلوی يک دستگاه اتومات که مخصوص پس دادن بطريهای خالی نوشيدنيه. يک سوراخه که بطريهای پلاستيکی رو ميگذاری توش. بطری خود به خود ميچرخه و با نوری آبی از اطراف سوراخ اسکن ميشه و اگر سنجش با رضايت دستگاه روبه‌رو شد، اون رو به داخلش ميبلعه تا از دريچه‌ای بگذره که معلوم نيست پشتش چه خبره، اما ازش صدای جرق‌جرق مشکوکی مياد، انگار که بطريهای بينوا اون پشت توسط يک رديف دندونهای عظيم و تيز به طرز سبعانه‌ای جويده بشن.

نوبت من هنوز نرسيده. دخترخانم جوونی جلوی دستگاه ايستاده که با خودش سه تا کيسهء پلاستيکی بزرگ آورده، پر از بطری خالی. بعضی از بطريها بلعيده نميشن، با اينکه دليلی برای اين مشکل‌پسندی دستگاه وجود نداره، و بايد دوباره و چندباره توش گذاشته بشن تا حاليش بشه و اونها رو تحويل بگيره. زانوهام از درد زق‌زق ميکنند. دسته‌های دو تا ساک پارچه‌ای حاوی بطری خالی رو که به يک مچ دستم آويزون هستند به دست ديگه ميدم. از قرار معلوم کيسه‌های پلاستيکی دخترخانمه خالی شده‌اند. اميدوارانه اين پا و اون پا ميشم، اما ميبينم که کوله‌پشتيش رو از پشتش پايين مياره و دوباره شروع ميکنه که باز هم ازش بطری خالی بيرون بکشه. صفحهء مانيتور دستگاه هر لحظه تعداد بيشتری بطری بلعيده شده نشون ميده: ۲۴… ۲۵… ۲۶…

قديمها بايد ميرفتی داخل سوپرمارکت تا بطريهای خالی رو پس بدی و گروييت رو بگيری. معمولاً جلوی در انبار سوپرمارکت يک زنگ تعبيه شده بود که دکمه‌اش رو ميفشردی تا يکی از کارکنان سوپرمارکت بياد و بطريها رو ازت بگيره و تعدادشون رو در صندوقی تايپ کنه و بهت يک رسيد کوچيک امضا شده بده. رسيد رو همراه اجناسی که ميخواستی بخری ميبردی پای صندوقهای اصلی و اونجا به فروشنده‌ها ميدادی تا مبلغش رو بهت بدند يا از بهای کالاهای خريداری شده کسر کنند.

بعضی از بطريهای پلاستيکی يک‌بارمصرف بودند و ميشد اونها رو توی سطل زباله انداخت، تا اينکه طرفداران محيط زيست تونستند حرفشون رو به کرسی بنشونند. با يک قانون جديد همهء بطريها و حتی قوطيهای فلزی آشاميدنی شامل پول گرويی شدند و خريداران ملزم به پس دادنشون به فروشگاه. در نتيجه تعداد کسانی که به انبار مراجعه ميکردند بيشتر از پيش شد. مسلماً فروشگاههای زنجيره‌ای بزرگ برای مقابله با اين مشکل دست به استخدام پرسنل نزدند، خدا به دور! بلکه اين دستگاهها با سرعت حيرت‌انگيزی اختراع و خريد و تعبيه شدند و ديگه نه زنگی کنار در انباری در کار بود و نه فروشنده‌ای که لبخندزنان يا شايد هم نزنان بطريها رو تحويل بگيره. البته با توجه به مشکلاتی که دستگاه برای تحويل بطريها ايجاد ميکنه، وقت گرانبهايی که فروشگاه صرفه‌جويی کرده حالا از مشتريها به رايگان کسر ميشه. اونها هم ساکت و بی‌اعتراض با دستگاه سر و کله ميزنند، چون قيمت نازل اجناس فروشگاه به معطل شدن می‌ارزه.

نويسنده‌های داستانهای علمی-تخيلی مثل ايزاک آسيموف از دهه‌ها پيش داستانهايی نوشته‌اند دربارهء آيندهء بشريت و جنگش با آدمهای آهنی هوشمند و انسان‌نما، ساخته شده به دست بشر برای راحتتر کردن زندگی و مشکلاتی که از اين راه برای مردم به وجود مياد. مثلاً از دست دادن کارشون به خاطر استفاده از آدمهای آهنی و تنفری که انسانها از اونها به اين دليل پيدا ميکنند، به علاوهء احساس حقارت انسان در برابر اين موجوداتی که به دست خودش خلق شده‌اند و از خودش باهوشتر و قويتر هستند.

خوب، خيلی وقتها واقعيت به تخيل رودست ميزنه. آدمهای آهنی انسان‌نما هنوز پيشرفت تکنيکی کافی نکرده‌اند، به خصوص در زمينهء ضمير خودآگاه و تفکر مستقل. هنوز کسی نميتونه رفت و روب خونه و آشپزيش رو به اونها محول کنه، اما در کارخونه‌ها و فروشگاهها دستگاههای ديجيتال زيادی وجود دارند که کار آدمها و امکان کسب روزيشون رو ازشون ميگيرند. جايی که پيشتر بيست نفر در خط توليد يک کالا مشغول به کار بودند، حالا يک نفر ايستاده و دستورات لازم رو به يک کامپيوتر ميده و توليد رو نظارت ميکنه. يکی از دلايل اصلی بيکاری ميليونها نفر در آلمان و کشورهای ديگهء اروپايی همينه، بهره‌وری بالاتر با مخارج پرسنلی کمتر. بر خلاف تصور نويسنده‌های علمی-تخيلی کسی از ماشينهای هوشمند متنفر نيست و باهاشون نميجنگه. ماشينها کار رو از انسانها ميگيرند اما خودشون به اندازهء کافی هوشمند و انسان‌نما نيستند که بشه به اين خاطر ازشون متنفر بود. انسانها حتی از کسانی که در پس پردهء اين تصميمگيريها هستند و برای سود بيشتر اونها رو از محل کارشون اخراج ميکنند متنفر نيستند. بيشتر اونها حتی از اين روند خبر ندارند يا به خودشون زحمت فکر کردن درباره‌اش رو نميدند. اگر خبر داشته باشند هم انقلابی و جنگی در کار نيست.

همين دستگاه بلعندهء بطری به طور حتم جای حداقل يک کارگر سوپرمارکت رو گرفته که قبلاً در انبار فروشگاه بطريها رو از دست مشتريها تحويل ميگرفت. اين فروشگاه زنجيره‌ای فقط در آلمان بيشتر از ۲۷۰۰ شعبه داره. در شهر ما همهء شعبه‌ها به اين دستگاه مجهز شده‌اند. اگر فرض کنيم که در سراسر آلمان ۸۰ درصد شعبه‌ها چنين دستگاهی دارند (هرچند که به احتمال قوی همه‌اشون شاملش ميشن) و هر کدوم از دستگاهها به بهای محل کار يک نفر تموم شده‌، با يک حساب سرانگشتی به اين نتيجه ميرسيم که اختراع دستگاه منجر به بيکاری دست کم ۲۱۶۰ انسان شده، و از اونجايی که تعبيه‌اش به اين فروشگاه زنجيره‌ای محدود نميشه، تعداد محلهای کار نابودشده از اين خيلی بيشتره.

چاره چيه؟ مسلماً جنگ با ماشينهای هوشمند راه حل مناسبی نيست، اما کسانی که با به کار گرفتن اونها محل ارتزاق رو از انسانها ميگيرند تا به حال علاقه و توجهی به حل مشکل بيکاری نشون نداده‌اند. هم و غمشون تنها متوجه ارزش اوراق سهامشون در بازار بورسه و گرفتن ارفاق بيشتر از دولت به بهانهء فراهم کردن کار برای بيکاران که در سالهای اخير تبديل به يک جور اخاذی شده. به اين معنی که تا دولت ميخواد کوچکترين اقدامی برای بهبود خدمات اجتماعی يا بالا بردن ماليات بر درآمد بکنه، فريادشون به هوا بلند ميشه که دارين باعث از بين رفتن سرمايه و در نتيجه محل کار برای بيکاران ميشين.

البته با تحصيل و کسب تخصص بيشتر ميشه به جايگاهی رسيد که يک کامپيوتر نتونه به سادگی جايگزين انسان بشه، اما غير از اينکه حتی تخصص و مدرک ضامنی برای حفظ محل کار نيست، همهء انسانها شرايط لازم رو برای رسيدن به مدارج بالای تخصصی و علمی ندارند. بر خلاف تصور پدر و مادرهای ايرانی، از خرجش که بگذريم، هر بچه‌ای نميتونه دکتر يا مهندس بشه، ضمن اينکه به وضوح ميبينيم دکتر و مهندس شدن هم به خودی خود باعث پيدا کردن کار نميشه. از طرف ديگه روند تصاعدی تلاش برای رسيدن به سود هر چه بيشتر با مخارج هر چه کمتر باعث شده قسمت عظيمی از توليد کالا به کشورهايی فرستاده بشه که در اونها نياز به پرداخت حقوق کافی و خدمات اجتماعی نيست و برده‌های ارزون‌قيمت و اغلب کم سن و سال در محقرانه‌ترين شرايط اجناس رو توليد ميکنند. همين مسئله عامل ديگه‌ای برای نابودی کار و افزايش تعداد بيکاران در اروپاست. اما دير يا زود روزی ميرسه که در جهان سوم هم ديگه نشه به اين ارزونی توليد کرد. اونوقت صاحبان سرمايه به چه تمهيدی متوسل خواهند شد؟ آيا اون موقع انسان از روند توليد کالا و عرضهء خدمات به کل حذف ميشه؟

در حال حاضر ايران به دلايل مختلف که بيشترشون سياسی هستند هنوز جزو کشورهاييه که در اونها مخارج توليد پايينه و با اين حال کارخونه‌های خارجی توليد کالاهاشون رو به ايران محول نميکنند. اما باش تا صبح دولتش بدمد! تجربه نشون داده که مشکلات کشورهای صنعتی با تفاوت زمانی در کشورهای در حال توسعه تکرار ميشن. مطمئنم که به مرور زمان در ايران هم شاهد نابودی چشمگير کار توسط ماشينهای هوشمند خواهيم بود.

دخترخانمه داره با دستگاه بابت بلعيدن دو قوطی فلزی چونه ميزنه. دست کم ده دقيقه‌ای هست که منتظرم. دوباره با نالهء خفه‌ای اين پا و اون پا ميشم و با صدايی که از فرط درد گرفته و بيحاله غر ميزنم: نميشه اينها رو داخل فروشگاه تحويل بديد؟ بدون اينکه جواب بده قوطيها رو توی کيسهء پلاستيکيش ميندازه، رسيدش رو تحويل ميگيره و دور ميشه. حالا نوبت منه که با دستگاه زبون‌نفهم سر و کله بزنم.