عارضهء پند و اندرز

از اونجايی که من از محيط ايران و فرهنگ ايرانی دورافتاده‌ام و تنها وسيلهء ارتباطيم با وطن همين اينترنت و خوندن وبلاگها و سايتهاست، گاهی اونطور که بايد و شايد از تحولات و پديده‌های جامعهء ايرانی باخبر نميشم و اطلاعاتم در اين زمينه دست دوم و سؤال‌برانگيز هستند. اسم يکی از اين پديده‌ها رو که در سالهای اخير مرتب با اون برخورد کرده‌ام ميشه «عارضهء پند و اندرز به همنوعان» گذاشت.

اين ميتونه يک موضوع جالب برای تحقيق جامعه‌شناسان باشه که چرا نوع خاصی از کتابها، مقاله‌ها و نوشته‌های حاوی پند و اندرز و رهنمون برای زندگی بهتر، خوشبختی، زيبا شدن، محبوب شدن، سالم بودن، موفق شدن و غيره اين همه طرفدار پيدا کرده‌اند و از اون مهمتر، چرا کمتر با اونها با ديد انتقادی برخورد ميشه، با اينکه از ديد من به خاطر تصورات نادرست و کلی‌گوييهای سطحی ارزش چندانی ندارند. همين ديشب با يکی از اين مبتلايان عارضهء پند و اندرز در وبلاگش بحثی داشتم و جان کلام جواب مفصلترش به پيام مفصل من اين بود که «کلی‌گویی بسیار صحیح و بهترین روش بیان نوع رابطه‌هاست». اينجا بود که ترجيح دادم که به جای جواب دادن به نکاتی که مطرح کرده بود و ادامهء بحث، نوشته‌ای رو که ميخونيد در وبلاگم بگذارم. برای يک بحث مفيد بايد سر مفاهيم اصلی توافق نظر داشت وگرنه تبديل به جدل بی‌نتيجه ميشه.

«عارضهء پند و اندرز» همونطور که از اسمش پيداست به نوعی احساس جبر درونی برای منتشر کردن توصيه‌ها و نصيحتهايی به منظور بهبود بخشيدن به زندگی ديگران برميگرده. استفاده از تجربيات ديگران به خودی خود امر مثبتيه، در اين شکی نيست. به عنوان کسی که خودش در محيط خونوادگيش نقش بزرگتر رو بازی ميکنه و تا حدودی از احترام برخورداره، ميدونم که ميشه جلوی خيلی از گرفتاريها رو با مشورت و نظرخواهی گرفت، هرچند که طبق تجربهء شخصيم در اغلب موارد طرف تا راه مورد ميل و نظر خودش رو نره و سرش به سنگ نخوره، قدر و ارزش نصيحت رو نميدونه و معمولاً موقعی مياد و ميگه «حق با تو بود» که کار از کار گذشته و اونچه که نبايد اتفاق افتاده.

وقتی که به عنوان مثال برادر کوچک من مياد و ازم ميپرسه: «من در محيط کارم با فلان مشکل روبه‌رو هستم، به نظر تو چيکار کنم؟» اين سؤال رو حتی بر پايهء تفاوت سنی ما نميکنه، بلکه با تکيه بر سالهای تجربهء من در محيط حرفه‌ای و روبه‌رو شدنم با چندين وضعيت مشابه. اين سؤال رو نميره از مادرمون بپرسه، با اينکه تفاوت سنيش با مامان خيلی بيشتره، اما مامان به عنوان يک زن خانه‌دار که آخرين بار سی و چند سال پيش شاغل بوده، نميتونه منبع خوبی برای کسب راهنمايی در اين زمينه باشه. از پدرمون هم نميتونه اين سؤال رو بکنه، چون اون با اينکه از من هم بيشتر تجربهء کار کردن داره، با وضعيت شغلی و اجتماعی در آلمان آشنا نيست. از دوستانش اين سؤال رو نميکنه، چون اونها هرچقدر هم که عاقل و فهميده باشند، نه به اندازهء من دلسوز برادرم و مسئوليت‌پذير زندگيش هستند و نه ميتونه به اندازهء من به اونها اعتماد کنه. پس در ميون چندين انتخاب برای کسب راهنمايی، ميره سراغ يک مشاور اصلح. همين خان داداش موقع لباس خريدن هرگز از من نظر نميخواد، بلکه با خواهر کوچکترمون ميره خريد، چون پوپک از دنيای مد امروزی بيشتر از من سردرمياره.

بسياری از پند و اندرزهايی که در وبسايتها و وبلاگهای فارسی‌زبان منتشر ميشن، ارتباط کافی با شخص نويسنده رو ندارن. خيلی از اونها از کتابها و مجله‌هايی بی نام و نشان کپی شده‌اند و بعضی ترجمه شده‌اند، بدون اشاره به منبع. نويسنده در اکثر قريب به اتفاق موارد ناشناسه، يعنی خواننده نميدونه صلاحيت نويسنده برای انتشار اين نصايح تا چه حده. حالا شايد بگين نه، خيلی از چيزها در همهء حالات موثق و صحيح هستند و ميشه بدون ربط دادن به نويسنده و تجربياتش به اونها عمل کرد. سوای اينکه به نظر من چيزی به عنوان اخلاقيات ابدی و خلل‌ناپذير وجود نداره و همهء رفتارها بايد با شرايط زمان و مکان سنجيده بشن، اغلب اين نصايحی که ميشه بدون سنجش صلاحيت نويسنده قبولشون کرد، يا اونقدر بديهی و پيش پا افتاده هستند که ديگه نميشه اسمشون رو نصيحت گذاشت، يا وضعيتی رو به عنوان پيشفرض در نظر ميگيرند که به آسونی قابل تزلزل و تغييره. اين ديگه فقط ميشه لفاظی و کليشه‌پردازی، نه پند و نصيحت ارزشمند.

جالب اينجاست که طبق تجربه و مشاهدات من، اغلب اشخاصی که به عارضهء پند و اندرز دچارند، در دههء سوم زندگيشون به سر ميبرند، يعنی بين بيست تا بيست و هفت هشت سال سن دارند. نه اينکه اين نکته به خودی خود به معنی بی‌ارزش دونستن عقايد اونها به خاطر جوانی و نداشتن تجربهء کافی باشه، بلکه احساس من اينه که هر چی سن آدم بالاتر بره، بيشتر به اون ادراک سقراطی نزديک ميشه که «من هيچ نميدانم»، به يک نوع فروتنی ميرسه، ميبينه که خودش برای درک معمای زندگی اندر خم يک کوچه مونده و از خودش برای نشون دادن راه صحيح به ديگران سلب صلاحيت ميکنه. واقعاً هرگز نديده‌ام که وبلاگنويسان مسنتری که بر حسب زندگی طولانيترشون بيشتر ديده و شنيده‌اند تا ما، دست به قلم بشن و بخوان به ما ده راه برای زندگی بهتر و بيست نصيحت برای زناشويی عاشقانه‌تر و چهل اندرز برای دوستی محکمتر رو نشون بدن. حدس من اينه که چنين آدمهايی دقيقاً به خاطر تجربيات بيشترشون فهميده‌اند که زندگی خيلی پيچيده‌تر و مشکلات خيلی ظريفتر از اونيه که بخواد با کلی‌گوييهای خام و بدون در نظر گرفتن شرايط و احوالات آدمها و روابطشون با چند جملهء کليشه‌ای حل بشه.

بعضی از اين جمله‌ها به حدی بديهی يا خنده‌دارند که آدم مبهوت ميمونه درباره‌اشون چی بگه. مثلاً تحت عنوان «افکار عاشقانه» يکی از روشهای پيدا کردن همسر مناسب اينطور عنوان شده:

- یک مشت آب کف آلود دریا را بردارید و توجه کنید که چه کسی یا کسانی بیشتر به این عمل شما توجه دارند.

توجه کنيد که آب بايد حتماً کف‌آلود باشه وگرنه جواب نميده. اگر کف نداشت محض احتياط يک بطری شامپو همراه خودتون داشته باشيد!

- زندگی برای کسی ناخوشی، حادثه و درد و غم فراهم نمی‌سازد، در نتیجه این فکر منفی و مخرب انسانها است که حوادث تلخ و غم‌انگیز را می‌آفریند، به همین علت هرچه بکاریم همان را برداشت می کنیم.

آها. پس کسی که به عنوان مثال عزيزی رو از دست ميده در واقع بايد علاوه بر درد و رنج ناشی از فقدان احساس گناه و تقصير رو هم به دوش بکشه، چون خودش باعثش شده! بعد بايد با وجود همهء اينها هی بخنده و خوشحال باشه! والا من اگه با همچين آدمی روبه‌رو بشم يا بايد به عقلش شک کنم، يا بايد دلم به حالش بسوزه که از جرأت و اعتماد به نفس کافی برای بروز دادن عواطف و احساسات واقعيش برخوردار نيست. کسی که درد ميکشه و ناراحته اما بروز نميده، احتمالاً به آدمهای اطرافش به اندازهء کافی اعتماد نداره که حاضر بشه قسمتی از بار سنگينش رو روی دوش اونها بگذاره و با درد خودش تنهاست. چطور ميتونه چنين واکنشی سالم و مثبت باشه؟ جالب اينه که خود اين ناصحان بشريت اغلب بر صداقت در روابط و بروز دادن عواطف پافشاری ميکنند. نتيجهء کلی‌گويی و سطحی برخورد کردن با مسائل همين ضد و نقيض شدن رهنمونهاست.

- اگر روزی تركت كردند، بدان با تو بودن لياقت مي خواهد!

مبادا يه وقت فکر کنی که رفتار غلطت باعث شده ديگران ترکت کنند و در صدد زير سؤال بردنش و احتمالاً اصلاحش باشی! تو خوبی. ديگران همه بدند.

- سعی کنید در هنگام عصبانیت خود را به گونه‌ای تخلیه کنید . مثلا به بالای پشت بام بروید و فریاد بکشيد.

چشم، حتماً. بعد که همسايه‌ها به پليس شکايت کردند آدرس ناصح عزيز رو ميدم برای پرداخت جريمه!

- در هنگام برخاستن از خواب به راز و نیاز با پروردگارتان بپردازید و در ادامه بگویید: امروز سلامتی، موفقیت، شادی، زیبایی، جذابیت و صمیمیت به من تعلق دارد و آن‌گاه در طلب این خواسته ها گام بردارید.

پيشفرض اينه که من خواننده مذهبی هستم، که نيستم، و از راز و نياز با پروردگار چيزی نصيبم ميشه، که نميشه. در مؤثر بودن تلقين به خود شکی نيست اما من صبحها حال و حوصلهء سلام گفتن به اطرافيانم رو به زور و زحمت پيدا ميکنم، چه برسه به اينکه بخوام به خودم تلقين مثبت بکنم! بعد از بيدار شدن، اون هم تحت شرايط فعلی که شبها به علت بيماری زجرکش ميشم و خواب آرومی ندارم، اگر کسی بخواد صبح کلهء سحر با من دربارهء شادی و زيبايی و موفقيت و سلامتی حرف بزنه، به احتمال قوی سلامتی خودش رو به خطر ميندازه! آدمها با هم فرق ميکنند و اين نکتهء مهميه که اين پند و اندرزهای کيلويی در نظر نميگيرند.

اين يکی شاهکاره:

- نصیحت نکنید هیچ یک از ما از نصیحت خوشمان نمی‌آید بیهوده خود را خسته نکنید و به جای نصیحت پیشنهاد بدهید.

کل اگر طبيب بودی سر خود دوا نمودی… وقتی اسم نصيحت رو پيشنهاد ميگذاريم محتوا و مفهومش عوض نميشه.

بعضی از جمله‌ها اونقدر بی سر و تهه که آدم بارها اونها رو ميخونه، بدون اينکه از معنيشون سردربياره:

- هنگامی که هماهنگ، تمرکز و مهرورزی هستم (؟!)، آزادانه عمل می‌کنم و در صورت امکان از ارتکاب هر گونه عمل به هنگام ناراحتی و محدودیت از دانش عشق و آگاهی گسترده، اجتناب می‌ورزم.

هااااا؟؟

- از واژه های نمی‌توانم و نمی‌شود و… هرگز استفاده نکنيد.

هرگز؟! يعنی اگر به‌جا و منطقی هم بود، از چنين کلمه‌ای استفاده نکنم؟ از اين نصيحت کيلوييتر ديده بوديد؟

اگر بخوام به اين نمونه‌ها ادامه بدم نوشته‌ام از اينی هم که هست طولانيتر ميشه… البته منظور من اين نيست که کسی نبايد به ديگران پند بده و اگر افکار و تجربيات مثبت و ارزشمندی داره، نبايد اونها رو با ديگران قسمت کنه. حتی با نوشتن اين پند و اندرزهای کليشه‌ای و کلی‌گوييهای خام مخالف نيستم. هر کسی آزاده که در محيط متعلق به خودش هر چی دوست داره بگه و بنويسه. روی سخنم بيشتر با مخاطبان و خوانندگان چنين نصيحتهاييه. به نظر من صرف اين که يک جمله زيباست و معنی مثبتی داره، به اين معنی نيست که اين جمله در تمام شرايط و وضعيتها جواب ميده. اغلب اين جمله‌ها در حالت دستوری بيان ميشن (بکن، نکن، باش، نباش…) و تلويحاً اجازهء شک کردن نميدن و راه انتخاب و سبک سنگين کردن رو بر خواننده ميبندن. من ترجيح ميدم که نگاه انتقادی به چنين رهنمونهايی فراموش نشه و آدم تحت شرايط متفاوت در نهايت با عقل و ادراک خودش محک بزنه که آيا حاوی ارزش و مفهوم هستند يا نه. متأسفانه فرهنگ شيعی و تقليدی و مذهبی و روابط مريد و مرادی حاکم بر فرهنگمون ما رو عادت داده که به ارزش دانسته‌ها و تجارب خودمون کمتر واقف باشيم و بهشون کمتر بها بديم و حرفی رو که آمرانه و از موضع بالاتر و با اتوريته ادا ميشه قبول داشته باشيم و حتی کورکورانه دنبال کنيم، بدون اينکه به فکر تخمين صلاحيت مرشد و ناصح باشيم يا نصيحتهاش رو زير ذره‌بين بگذاريم تا پی به ارزش واقعيشون ببريم. اين به نظر من اشتباهه. تا نظر شما چی باشه.