حافظ و نرگس و شوورخان

اين شوورخان ما گاهی يه چيزهايی ميگه که آدم برق از کله‌اش ميپره و از خودش نااميد ميشه. شايد يادتون باشه که يه مدتی ميخواست فارسی ياد بگيره و بعد از مدتی از تب و تاب افتاد و رهاش کرد. صحبت چه موقعيه؟ نزديک چهار سال پيش.

ديشب داره توی آشپزخونه برای خودش قهوه و برای من چايی بار ميگذاره. يهو مياد توی پذيرايی و به من که روی صندلی راحتی نشسته‌ام و لپ‌تاپ رو روی پام گذاشته‌ام و دارم وبگردی ميکنم ميگه: ببينم، مگه Freund به فارسی نميشه «دوست»؟
ميگم: چرا. چطور مگه؟
ميگه: خوب اونوقت Dieb به فارسی چی ميشه؟ يه چيزی شبيه همين بود.
قاه قاه ميخندم: جل‌الخالق! اينو ديگه از کجا آورده‌ای؟
ميگه: يک بار اون موقعها که فارسی ياد ميگرفتم بهم گفتی، يادم مونده.
در حال خنده جواب ميدم: به هر حال حق با توئه! ميشه «دزد»!

اين رو بگذاريد در کنار اين واقعيت که ديروز يک نفر ازم سؤال کرد که آيا متن فلان ترانهء خارجی که در ايران به فارسی منتشر شده در اختيارمه، اما من فکر کردم ترجمهء اصل ترانه رو ميخواد و نشستم همه‌اش رو ترجمه کردم و براش فرستادم. بعد پوپک زنگ زد و ازم خواهش کرد که چون خودش سر کاره براش در ای‌بی يک پيراهن بخرم، اما با اينکه حتی ساعت کوک کردم که به موقع زنگ بزنه و يادم بندازه، باز فراموش کردم و دير رسيدم و پيراهن از دست پوپک رفت. بعد ميخواستم به دکتر مجيدی نامه بنويسم، اما ايميل رو اشتباهی فرستادم برای دکتر مزيدی. بعد يک کار مهم و واجب داشتم و بايد به يکی زنگ ميزدم، يادم رفت.

واقعاً من چمه؟ و چرا حافظهء شوررخان که تازه سنش هم از من کلی بيشتره اينقدر قويه و اينقدر حواسش جمعه و خيلی به ندرت اشتباه ميکنه و دچار حواسپرتی ميشه، در حالی که من از بچگی همينجور سربه‌هوا و حواسپرت و فراموشکار بودم؟ چرا وقتی به شوور خان چيزی رو يک دفعه ميگی بعد از گذشت ۴ سال يادشه، اما من حتی نميتونم ۴ ساعت يک مسئله رو به خاطر بسپرم؟

بگذريم. ميخواستم يه چيز ديگه بگم. در راستای همين جريان دوست و دزد، حرفمون کشيده شد به زبان فارسی و ترجمه و تفاوتهای فرهنگی و اينجور چيزا. براش از اين مقالهء مجلهء بخارا تعريف کردم و بحث ترجمهء اشعار حافظ و اين پرسش که اصلاً آيا چنين کاری ممکن هست يا نه. جالب اينه که شوورخان معتقده نبايد اشعار حافظ رو ترجمه کرد چون در حقش بی‌انصافی ميشه.

براش از يک قسمت مقاله گفتم که دو ترجمهء متفاوت از غزلهای حافظ به فرانسه مقايسه شده‌اند و يکی در مصرع «نرگسش عربده‌جوى و لبش افسوس‌كنان» کلمهء «نرگس» رو همون نرگس ترجمه کرده و ديگری «نگاه». من با نظر نويسندهء مقاله – دكتر شهلا حائرى – موافقم که «نگاه» اينجا ترجمهء بهتريه، چون فرانسوی جماعت پيش‌زمينهء ذهنی يک ايرانی رو نداره و رابطهء «نرگس» و «چشم» از تصورش دوره. احتمالاً حواسش ميره به «نارسيسم» و خودشيفتگی و گيج ميشه. نميشه ازش انتظار داشت که برای هر مصرع به يادداشتهای مترجم مراجعه کنه. اين که نشد شعر خوندن! اينجوری چه لذتی از شعر ببره؟ در حالی که «نگاه» لب مطلب رو ميرسونه و موضوع و مقصود شاعر رو به خواننده تفهيم ميکنه. اما پاول با شنيدن اين حرف حسابی از جا در رفت:
- ده آخه همين ديگه! نخير! ببينم، مگه توی فارسی شما کلمهء «نگاه» ندارين؟
گفتم چرا.
گفت: خوب. اگر حافظ ميخواست بگه نگاه، ميگفت نگاه. نميگفت نرگس. پس حالا که گفته نرگس، تشبيه به اين زيبايی و خيال‌انگيزی، چطور مترجم ميتونه به خودش جرئت بده که توی شعر دست ببره و از ارزشش کم کنه و تنها نعش نيمه‌جونش رو به دست خواننده برسونه؟ اگر من يک شاعر ايرانی بودم و زبان اشعارم اين همه لطافت و احساس و پيچش خيال و معنی در خودش جا داده بود، به جهانيان ميگفتم اشعار من قابل ترجمه نيستند. اگر ميخواهيد اونها رو بخونيد، تشريف ببريد فارسی ياد بگيريد! اينجا در حق حافظ داره ظلم ميشه. اگر زنده بود حتماً نميگذاشت که سر اشعارش همچين بلايی بيارند.
گفتم: هوم… نميدونم. حافظ بايد آدم باحال و زنده‌دل و فروتن و خوش‌مشربی بوده باشه. فکر نکنم اگر حالا زنده بود اونقدرها به اين مسئله سخت ميگرفت.
گفت: اگر بدونه که اشعارش در زبانهای ديگه در حد ترانه‌های بندتنبونی مستهای ميخونه‌ها پايين مياد محاله که موافق باشه. مگه تو به من اين همه سال نگفتی که ايرانی با شعر حافظ زندگی ميکنه و با اين معانی خو گرفته؟ چطور يک خوانندهء غربی ميتونه با اين ترجمه‌ها اصلاً چنين رابطه‌ای رو درک کنه، چه برسه به اينکه خودش همچين رابطه‌ای رو ايجاد کنه؟
گفتم: اينم حرفيه.
گفت: حالا اگر هم بگيم که از ديوانش فقط تعدادی شعر برای ترجمه انتخاب بشن که مناسبتر هستند، باز هم حقش اونجور که بايد ادا نشده، چون معلوم نيست که اين اشعار انتخاب شده بهترينهاش باشند! همون که گفتم. هر کس ميخواد با حافظ آشنا بشه، بره فارسی ياد بگيره. والسلام!