ما مهاجران افسرده

روراست بگم، خوندن حرفهای حامد قدوسی خلقم رو تنگ کرد.

خوب مسلمه که دلايل تصميم ايشون برای برگشتن به ايران، به هيچکس ربط نداره و نبايد ديگران رو سين جيم کرد که برای چی می‌خواهی به این (يا اون – بسته به اينکه آدم کجا باشه) خراب‌شده برگردی. اما حالا که ميخواد به اين پرسش جواب بده، بد نيست که يه خرده هم جانب انصاف رو رعايت کنه!

بله، در اروپا شبکهء اجتماعی ايرانی ساختن سخته، چون تعداد ما ايرانيها اينجا اونقدر زياد نيست که بتونيم بگرديم و از بين هموطنها تعداد زيادی از آدمهای همفکر و همسليقه پيدا کنيم که نزديکمون هم باشند و باهاشون شبکه بسازيم. دو نفر، سه نفر هم که پيدا کنيم و باهاشون دوست بشيم و دوست بمونيم، کلی شانس آورده‌ايم. بعضيها هم اوايل مثل خود من دچار اشتباه بزرگی ميشن و فکر ميکنن چون طرف ايرانيه، اين خودش به عنوان دليل کافيه که آدم باهاش دوست بشه و رفت و آمد داشته باشه، تا اينکه بعد از مدتی به قيمت تلف کردن انرژی و اعصاب فراوان به اين نتيجه ميرسن که نه، کافی نيست. توی ايران هم ما با هر آدمی از هر قشری و با هر اخلاق و طرز فکری دوستی برقرار نميکنيم. چرا اينجا بايد طور ديگه‌ای باشه؟

بله، ما ايرانيهای ساکن خارج افسرده هستيم، چون دلتنگيم. چون خانواده‌هامون جدا و پاره پاره شده‌اند. چون پدر و مادر و اعضای خانواده و فاميلمون رو ۱۰ سال، ۲۰ سال، ۳۰ سال نديده‌ايم. چون پدرمون، مادرمون، خاله‌امون، عمومون مرده و نتونسته‌ايم قبلش خداحافظی کنيم يا دست کم بعدش سر خاکشون بريم و گاهی حتی شيش ماه، يک سال بعد خبرش رو تلفنی به ما داده‌اند. چون با وجود اينکه در اروپا و آمريکا از نظر ياد گرفتن زبان کشور ميزبان، جذب شدن در جامعه و موفقيت تحصيلی و شغلی در صدر قرار داريم، هر روز بايد در برابر ديگران حسابمون رو از اسلام، آخوند، تروريسم، احمدی‌نژاد، القاعده، ۱۱ سپتامبر، لچک و برقع، بتی محمودی، خمينی و غيره جدا کنيم. چون بچه‌امون فارسی درست و درمون حرف نميزنه و بابانوئل رو بيشتر دوست داره تا عمو نوروز رو. چون ريشه‌امون رو جا کنده‌اند و هنوز جاش درد ميکنه. يعنی خيلی جای تعجبه که افسرده‌ايم؟!

با اين حال زندگيمون جريان داره و گاهی شادی ميکنيم، اون هم شادی بدون ترس و لرز. در حد خودمون پيشرفت هم ميکنيم… اون آقای مدير متخصص خيلی مهم چرا نميتونه پيشرفت کنه؟ کی جلوش رو گرفته که اگر در اون شرکت نميتونه ارتقای مقام پيدا کنه، بره خودش يه شرکت باز کنه؟ اگر تحصيلاتش کافی نيست، چرا در کنار کارش تحصيلش رو تکميل نميکنه؟ خيلی از کارفرماها برای اين منظور حتی امکانات خاص مالی و زمانی در اختيار کارمندشون ميگذارند، به خصوص در اين سطح شغلی. اگر حوصله‌اش، انرژيش، خلاقيتش يا حتی عرضه‌اش کفايت نميکنه، چرا گردن خارجی بودنش ميندازه؟ شما که اقتصاد بلتی، به من يک زمينهء ديگه رو غير از روابط تجاری و شغلی، اون هم در سطح بالا نشون بده که رنگ پوست و نژاد و مليت، نقش کمتری بازی ميکنه.

آقای مدير «آن قدر هم از ایران دور بوده که دیگر نمی‌تواند شرایط کار و زندگی در ایران را تحمل کند…». برای اينکه شرايط کار و زندگی در ايران رو غيرقابل‌تحمل بدونيم، لازم نيست که سالها اينجا زندگی کرده باشيم. حامد خان، شما که از آمار سردرمياری، يه همه‌پرسی بين فاميل و دوست و آشناهای خودت در ايران راه بنداز، ببين جون چند درصدشون به لب رسيده و چند درصدشون حاضرند از خيلی چيزها بگذرند تا به جای اون آقای مدير دلزده و افسرده باشند و امکان پيشرفت هم ديگه نداشته باشند! اصلاً صرف اينکه از شما با تعجب ميپرسند چرا ميخواهی به اون خراب‌شده برگردی، خودش گويای خيلی از چيزهاست.

اما نقل جملهء قبلی کامل نبود: «…لذا نمی‌تواند برگردد و کاره‌ای شود». فکر کنم داريم به دلايل افسردگی آقاهه نزديک ميشيم. طرف احتمالاً با يه حساب دودوتا چهارتا به خودش ميگه من با اين تحصيلات اگه برميگشتم ايران، کلی تحويلم ميگرفتند. اينقدر پيش‌پاافتاده و عادی به حساب نميومدم مثل اينجا. در ايران مدير بخش نميشدم که، دست کم مديرعامل بودم، يا با رفقا يه پولی ميگذاشتيم روی هم، خودمون يه شرکت باز ميکرديم و مثلاً ميرفتيم توی کار واردات که من زبان هم بلدم و واردم و آشنا دارم و… اما از طرف ديگه به استاندارد بالای زندگی در اينجا خو گرفته‌ام و نميتونم اونجا زندگی کنم. بخشکی شانس.

والا من هم جای اون آقای مدير بودم، افسرده ميشدم! منتهی اگر حدس من درست باشه (که با شناختی که از ايرانيها دارم احتمالش کم نيست) معنيش اخ و بد بودن زندگی در خارج نيست، چون پايه و اساس چنين خواب و خيالها و آرزوها و تمناهايی اينه که آدم مدت زيادی در خارج زندگی و تحصيل و کار کرده باشه تا بتونه با دست پر برگرده ايران و اونجا کاره‌ای بشه، همونطور که خيليها اين کار رو ميکنند و هيچ اشکالی هم نداره. حالا اين آقا اگر به خاطر عادت کردن به آسايش زندگی در خارج دلش نمياد برگرده ايران و در عين حال جاه‌طلبيش اينجا ارضا نميشه، چون کسی اون رو روی سرش نميگذاره و حلوا حلوا نميکنه، درگير يه پارادوکس شده که بهش نميگن «سرنوشت محتوم»، ميگن سرنوشت خودساخته.

اين قسمت از حرفهای شما رو هم نميفهمم: «پناهنده‌ای (يعنی همون پناهنده) نبودند که سال‌ها بلاتکلیفی و در به دری و سختی کشیده باشند یا کسانی نبودند که با بی‌پولی دوره دانش‌جویی سر کرده باشند. آدم‌هایی بودند که اکثرا با ارز ارزان دانش‌جویی درس خوانده بودند و مشاغل حرفه‌ای داشتند و دست‌شان به دهنشان می‌ررسيد.» مگه هرکس اينجا موفق بوده از ارز ارزون دانشجويی استفاده کرده؟ يعنی هيچکدوم از اونهايی که پناهنده شده‌اند يا خودشون خرج دانشگاه رو داده‌اند دستشون به دهنشون نميرسه و شغل حرفه‌ای (حالا اين چيه معلوم نيست) ندارند و آدم حسابی نيستند؟!

حامد خان، ببينم، اون خانم عصبی فروشندهء فروشگاه اگر ايران مونده بود، الآن صورتش چين و چروک نداشت (والا من ميانهء سی سالگی هستم و صورتم چين و چروک داره، يعنی خيلی عجيبه که صورت آدم حول و حوش ۴۵ سالگی چروک باشه؟ يا هوای آلوده و خشک تهران خاصيت ضدچروک داره؟!) و خوشحال و پرانرژی و سرفراز بود و هر روز در «باغ بزرگ» خونه‌اش مهمونی ميداد و به مهمونيهای مجلل دعوت ميشد و های‌لايت موهاش هم خيلی خوش‌سليقه‌تر بود و به جای «تور ارزان‌قيمت مصر و مراکش» به تور گران‌قيمت جزاير قناری و هونولولو ميرفت؟ آيا غير از اينه که اگر در ايران زندگی و کار ميکرد، روزانه در ميون اون «چهار کلمه حرف» با همزبانانش، درصدی هم توهين و متلک و دری‌وری اعصاب‌خردکن چاشنی ميشد؟ همين زندگی به قول شما بخور و نمير رو که خرجت با دخلت جور باشه و مسافرت هم بری، در ايران چند درصد جامعه دارند؟ و به چه قيمتی؟ چند درصد ايرانيهای داخل ميتونند لباس مارک‌دار بپوشند که حالا ما ساکنان اروپا بايد همه حتماً وسعش رو داشته باشيم؟ يعنی همهء مشکلات زندگی خانمه که شما با يک نگاه ضمن پرداخت قيمت سيب‌زمينی و مايع ظرفشويی و مربای توت‌فرنگی به فراست درک و کشف کرده‌ای، ناشی از يک تصميم اشتباه و احمقانه است، به خارج اومدن و موندگار شدن؟!

آيا اينکه خانمه در اروپا «بی دغدغه حافظان امنیت اجتماعی در خیابان راه می‌رود» اينقدر چيز نامطمئن و سؤال‌برانگيزيه که قبلش يک «احتمالاً» گذاشته‌ای، يا فقط جزو بقيهء پيچ و تابهای ادبی در نوشتهء شماست که همهء نکات مثبت زندگی در خارج رو کم‌اهميت و غير قابل تکيه نشون بدی؟ بله، شايد و حتی به احتمال قوی «اين زندگی، همه چیزی نبود که رویایش را می‌پروراند و می‌توانست به دست بیاورد». حرف من هم سر همون قسمت دوم جمله است که «می‌توانست به دست بیاورد». اگر نتوانست، لزوماً به اين خاطر نيست که به خارج اومده و در ايران نمونده. هزارها ايرانی موفق و سربلند سالهاست که در خارج از ايران نشون ميدن و ثابت ميکنن: می‌شود به دست آورد، خوب هم می‌شود.

بايد اين رو هم بگم، اصلاً منظور من اين نيست که زندگی در ايران فقط بدی و سختی و ناراحتيه و زندگی در خارج فقط يه رويای پايان‌ناپذير و سرشار از خوشی يا اينکه همه بايد از ايران برن، يا هر کس برميگرده ايران کار اشتباهی ميکنه! خود من يکی از اونهايی هستم که کمرشون زير بار فشار زندگی خم شده. من هم اميد زيادی به بهتر شدن اوضاع ندارم. اما آخه اين رمانتيزه کردن يکجانبه و بی‌پايهء زندگی در ايران هم حرصم رو درمياره! بابا جان دوست داری برگردی به ايران، برگرد، خير پيش، سفر به سلامت، رفتنی شدی، خبرم کن که يه بسته بهت بدم ببری برای رفقا. اما اين حرفا ديگه چيه؟ يعنی ما مهاجران کم از همه کتک لفظی ميخوريم، کم تحقير ميشيم و کلفت ميشنويم که حالا بايد فقط به خاطر محکم شدن پايهء استدلال شما زندگيمون پوچ و بی‌هدف و بی‌معنی بشه و خودمون هم يه مشت آدم منفعل بی‌انرژی افسرده که نميدونيم چرا زنده‌ايم و همه‌اش درجا ميزنيم، بر خلاف آدمهای ساکن ايران که همه شاداب و پرانرژی و سرحال و خوشبخت و موفق هستند و از صبح تا شب با دمشون گردو ميشکنند؟!

حامد خان، اين حرفی که در پينوشت زده‌ای ديگه پاک کفريم کرد. کاری به حسين درخشان ندارم، اما همين خانمی که مثال زده‌ای، اگر «غصه خرج دکتر را نمی‌خورد» فقط از صدقه‌سر «ته‌مانده نظام‌های سوسیالیستی کشورهای اروپایی»ه که کاپيتاليسم هار آمريکايی با گلوباليزاسيون ازشون به جا گذاشته، وگرنه خانمه با حقوق ۱۲۰۰ يورويی يا مثلاً ۱۵۰۰ دلاری در آمريکا خيلی قشنگ هم غصهء خرج دکترش رو ميخورد. اما ناراحت نباش، از اونجايی که «اقتصاد و فرهنگ بازتر آمريکا و انگليس» به سرعت در حال هضم و انحلال اقتصاد و فرهنگهای ايکبيری ديگه است، به زودی اين خانم در اروپا همونقدر خوشبخته که اونجا ميتونه باشه، يعنی از صبح تا شب در حال سگدويی برای يک لقمه نون، منتهی ديگه بدون بيمهء پزشکی، بيکاری و بازنشستگی. شب هم مياد خونه، برنامه‌های تلويزيونی فرهنگهای بازتر رو نگاه ميکنه و ذهن خودش هم باز ميشه. اونوقت از برکت کود فرهنگی آمريکايی فرهنگ اروپايی هم بارور و شکوفا ميشه و ديگه زندگی هيچ جا خسته‌کننده و راکد نيست.